برق گرفتگی و اثرات ناشی از آن

 برق گرفتگی و اثرات ناشی از آن

مقدمه :                                                                            

پوهیالی ډگرمن دوکتورشفیع الله واحدی متخصص داخله شفاخانۀ ش، س،محمدداوودخان

 

برق گرفتگی یكی ازحوادث تقریباً شایعی است كه روز به روز همگام با صنعتی شدن زندگی انسان امروزی رو به تزاید بوده و صرف نظر از جنبه های خاص درمانی و تبعات اجتماعی و روانی آن ، از نظر قانونی و قضایی نیز دارای اهمیت فوق العاده ای می باشد ، جنبه مهم قضیه از آنجا روشن می شود كه ما هر روز شاهد حوادث شغلی ناگوار از این قماش ، در قشر كارگری جامعه خود هستیم .سالانه در آمریكا بیش از هزار مورد مرگ ناشی از صدمات الكتریكی اتفاق می افتد و حدود 5فیصد  و یا بیشتر موارد بستری در مراكز سوختگی را شامل می شود. در کودکان لوازم خانگی و یا بازیچه های های بدون حفاظ ، بیشترین صدمات الكتریكی را ایجاد می كنند و در بالغین به خصوص كارگرانی كه با لوازم الكتریكی و برق سروكار دارند ، حوادث شغلی شایعی محسوب می گردد.لذا پرداختن به جوانب مختلف آن از جمله مسائل اپیدمیولوژیك و علت ایجاد آن ، مفید خواهد بود.

بدست آوردن اطلاعات در مورد برق گرفتگی و  اثرات  آن در بدن انسان مورد علاقه عموم مردم دنیا می باشد این اثرات نه تنها بخاطر معالجه و مداوا برای دوکتوران مورد توجه است بلكه برای سازندگان لوازم برقی و متخصصین برق نیز مورد علاقه می باشد كه بتوانند در جهت جلوگیری از این مخاطرات به راه حلهای مناسب دست یابند.از اینرو خواستم تا مفاهیم  را پیرامون این موضوع برای ارضای حس کنجکاوی علاقمندان به رشته تحریر در آورم.

برق گرفتگی چیست؟

ازآنجاییکه  قرار گرفتن دو نقطه از بدن در مسیر جریان برق ، موجب عبور جریان از بدن می شود و با توجه به شدت و مدت عبور جریان ، برق گرفتگی بوجود می آید و ممكن است عواقب مختلفی نظیر مرگ ، ناشی از توقف قلبی - سوختگی داخلی و سوختگی خارجی بدنبال داشته باشد. بعد از برق گرفتگی ممكن  كلیه ها از كار بیفتد یا دست ها به دلیل سوختگی داخلی قطع شوند و یا بعلت پرتاب شدن ( بعلت لرزش ناشی ازبرق گرفتگی ) استخوانها دچار شكستگی گردند.

بطور كلی صدمه و مرگ در اثر جریان الكتریک نادر نبوده و در شرایط  خانگی و صنعتی به كرات اتفاق می افتد كه موجب صدمه به جل، آسیب به ارگان ها و مرگ می شود كه این صدمات به اصطلاح، برق گرفتگی یا Electrocution نامیده  می شود.

برق و خطرات آن در بدن انسان:

برق گرفتگی و خطرات ناشی از آن موجب از دست دادن جان انسانها و حیوانات می گردد علاوه بر آن با اتصال كوتاهی های كه در مسیر جریان برق رخ می دهد، باعث قطع شدن شبكه و سوختن لوازم الكتریكی و آتش سوزی می شود كه با خسارت و خطرات زیادی همراه است.

تحقیقات انجام شده در مورد برق گرفتگی كه باعث مرگ شده ثابت می كند كه پنجاه درصد آن در اثر تماس مستقیم سیم حامل برق در حمام ها، خانه های مسکونی، حیاط، زیر زمین، پاركها و یا جاهای مرطوب بوده كه جریان برق مستقیماً از بدن افراد به زمین برقرار شده است و بقیه بعلت فرسودگی كیبل ها ویا عایق نبودن درست لوازم خانگی و دستگاه های برقی ویا لین دوانی های  غلط و استفاده از لوله های فلزی و سیم های بدون پوش اتفاق افتاده است.

ساختمان بدن انسان و هر جانور زنده در مقابل جریان برق از مقاومتهای زیادی تشكیل شده است. كمترین مقامت های بدن انسان عضلات  و اورت و حساس ترین وظریفترین آنها دسامات قلبی،كبد، ریه، غده تیروئید وغیره می باشند.

بزرگترین این مقامتها از پوست بدن شروع و سپس سلسله موی رگها می باشد كه در مقابل جریان برق با سوختگی ناگواری مواجه می شود.

این سوختگی ها عمیق بوده و مداوای آن چنانچه زیاد باشد بسیار سخت و در بعضی مواقع غیر قابل علاج می باشند بخصوص اگر سوختگی در برق گرفتگی با ولتاژ زیاد اتفاق افتاده باشد و زخم های ایجاد گردیده عمیقتر بوده كه همیشه با دردهای زیاد وعفونت های سختی همراه خواهند بود.

آشنائی با ساختمان بدن انسان و مقاومتهای داخلی آن بسیار مهم می باشند زیرا در هنگام عبور جریان برق از بدن انسان، این مقاومت ها در مقابل ولتاژ برقرار شده در انساج بدن امپدانسی را تشكیل می دهند كه به وسیله آن می توان جریان را محاسبه نمود.

این مقاومتها نسبت به ساختمان انساج بدن مختلف می باشند و جهت طریقه عبور برق نیز متفاوت است.

عبور جریان برق از بدن انسان و هر جانور زنده اثرات ناگواری به همراه دارد در زمان عبور برق، عضلات بدن عكس العملهای مختلفی نشان می دهند كه دستور آن از مركز اعصاب یعنی دماغ صادر می گردد. رابطه اعصاب با مراكز اعصاب و ضربان قلب توسط الكترونهای موجود در بدن انجام می گیرد. هنگام عبور جریان برق از بدن انسانی كه دچار برق گرفتگی شده است، عضلات بدن عكس العمل هایی را بوجود می آورند و مفصل ها حالت تعادل خود را از دست داده كه منجر به پرتاب شدن شخص از منطقه برق گرفتگی می شود. كه نتیجه آن طبق فرمان دماغ جهت رهایی از مدار الكتریسیته(برقی شده) می باشد ولی اثرات برق گرفتگی اگر چه زمان آن هم خیلی كوتاه هم باشد، بسیار زیاد و ناگوار است در بعضی از ممالك بر این باورند هنگامی كه شخص را برق گرفت و پرت كرد شخص مزبور فوت كرده است در صورتیكه این امر صحیح نیست زیرا كه برق كسی را پرت نمی كند، بلكه عكس العملی است كه عضلات  بدن در مقابل رهایی از جریان برق نشان می دهند و شخص مذکور هنوز زنده است و احتیاج به كمك دیگران دارد.

مرگ واقعی موقعی است که نسج دماغ از كار افتاده باشد ولی تا زمانی كه اكسیجن به اندازه كافی به مغز می رسد انسان زنده است.

قلب می تواند چند دقیقه ای از كار باز بماند، سیستم كار قلب و آسیبهای بدن را می توان به طور خلاصه از این طریق توضیح داد.

كلیه انساج و مایعات بدن هادی الكتریسیته می باشند و چنانچه قسمتی از بدن و یا هنگام آب بازی در حوض تمام بدن و یا در جاها مرطوب مقداری از بدن در مدار الكتریكی قرار بگیرد مقداری گرما نسبت به انساج در بدن ایجاد می شود و طبق خصوصیات مختلف فزیكی انساج آسیب های گوناگونی را بوجود می آورد، مثلاً در جلد كمتر ولی در اعضای داخلی بدن آسیبهای شدیدتری را همراه دارد.

به هر حال مسیر عبور جریان برق و مدت عبور جریان نیز در برق گرفتگی و پایین آوردن مقاومت بدن شخص مؤثر است. تجربیات نشان داده است که هر چه مدت عبور جریان برق از بدن بیشتر باشد مقاومت بدن کمتر می گردد یعنی مقاومتی که بدن درمقابل عبور جریان درلحظات اول از خود نشان می دهد، بسیار بیشتر از گذشت چند لحظه می باشد. همچنین مسیر عبور جریان نیز بسیار مهم است زیرا ممکن است از محلی عبور نماید که موجب از کار انداختن سیستم تنفسی یا اختلال در کار قلب یا حتا هر دو گردد چند نمونه از حالت های مختلفی که جریان برق ممکن است از بدن عبور کند به قرار زیر است:

از یک دست به یک پا

از دست راست به پاها

از دست چپ به پاها

از پا به پا

از دست به دست

خطرناکترین حالت وقتی است که جریان از یک دست وارد و از دست دیگر خارج شود، زیرا در این هنگام جریان برق از قلب و ریه می گذرد و می تواند باعث از کار افتادن آنها و در نتیجه منجر به مرگ شود.

هنگام عبور جریان برق از بدن انسان بخصوص قلب ،در دسامات قلب خون لخته شده و چربی های خون در مرحله اول نرم و بعد سخت می شوند و عضلۀ خود قلب نیز جراحات، خونریزی و شخی عضله قلبی ویا سبب فلج  آن می  گردد. در این هنگام قلب نمی تواند با جراحاتی كه دارد خون لخته شده موجود را در رگها به جریان بیاندازد و مانند پمپی به حالت قبلی خود ادامه دهد و بكار بیافتد. در اثر گرما و اثرات فزیكی در بدن كه به علت عبور جریان برق ایجاد گردیده است ،خون یونیزه شده و اكسیجن حجرات سرخ كه آهن را در بر دارند ،بوسیله تغییر ظرفیت آهن تبادل اكسیجن را در بدن انجام می دهند به گاز كربونیك وکاربن منو اكسید تبدیل می گردند و در ریه و خون جمع می شوند و ایجاد خفگی می كنند. ضربان قلب را غده تیروئید كه مهمترین غدۀ بدن است و در زیر گلو قرار دارد تنظیم می كند.

هنگام برق گرفتگی غده تیروئید كه تحت مدار جریان برق قرار گرفته است، طبق فرمان دماغ تیروكسین زیادی را به داخل خون وارد می كنند زیرا درخواست دماغ كمبود اكسیجن در حالت برق گرفتگی می باشد و فرمان صادر شده برای این است كه قلب خون بیشتری را در ریه به جریان بیاندازد ولی قلب به علت فلج شدن عضله و بخصوص دسامات قلب نمی تواند بكار خود ادامه بدهد و بحالت لرزش در می آید چنانچه فرد دیگری بخواهد ضربان قلب مجروح را گوش بكند هیچ صدائی را نمی شنود ولی باید بداند كه این مجروح هنوز زنده است و احتیاج به كمك دارد و باید با كمكهای اولیه مجروح را از مرگ حتمی نجات بدهد.

طبق آزمایشات انجام گرفته مقدار جریان عبوری از بدن انسان تا رها كردن سیم برق و قطع جریان، به چهاربخش تقسیم شده است.

1 - كمتر از 0.5 میلی آمپیر : بدن انسان در این قسمت احساس عبور جریان برق را نمی كند.

2 - بین 200 تا 0.5 میلی آمپیر به مدت كمتر از 2 میلی ثانیه و بین 10 تا 0.5 میلی آمپر برای بیشتر از 2 میلی ثانیه: خطرات و جراحات برق گرفتگی در این قسمت وقوع نمی گیرد ولی با دردهای زیاد در عضلات  و انگشتان و یا مفصلها توام است.

3- بیشتر از 200 میلی آمپیر:  خطرات و لرزش های قلبی در این قسمت اتفاق می افتد ولی تا زمان كوتاهی در حدود چند ثانیه با دردهای شدیدی در روی بازوان و پاها و عضلات شانه و بلند رفتن فشار خون ،نفس تنگی و تغییر ضربان قلب با احساس بی هوشی توام خواهد بود.

خطرات و لرزشهای قلبی در این قسمت قطعی است سوزشهای داخلی قلبی و جراحات قلبی بسیار زیاد و از كار افتادن قلب نیز قطعی می باشد شخی عضلی و دردهای بسیار شدید نیز به همراه دارد.

در این قسمت مرگ انسان حتمی می باشد زیرا كه سوختگیهای داخلی بدن بسیار زیاد می باشد.

آثاربرق گرفتگی

عبور جریان الکتریکی از ا نساج زنده باتوجه به جریان عبوری, نوع برق گرفتگی, مدت زمان برق گرفتگی و… میتواند آثار مختلفی را در پی داشته باشد و عمق آثار نیز با توجه به هر کدام از عوامل, متفاوت خواهد بود. آثار جدی و مهم برق گرفتگی بر روی بدن جانداران و به ویژه انسان دو دسته هستند:

سوختگی:

زمانی که جریان الکتریکی در یک ماده جاری میشود, در قسمتهایی که در برابر جریان مقاومت میکنند اتلاف انرژی به وجود میآید, این انرژی اتلاف شده معمولاً به صورت گرما آزاد میشود. این ساده ترین تاثیر جریان الکتریکی بر روی  زانساج زنده است. جریان الکتریکی باعث افزایش حرارت در این انساج میشود و در این حالت اگر میزان حرارت به اندازه کافی زیاد باشد.نسج زنده خواهد سوخت. از نظر ظاهری این سوختگی شبیه سوختگی به وجود آمده بر اثر شعله است با این تفاوت که به علت عبور جریان از داخل بدن میتواند انساج داخلی بدن مصدوم و حتی اعضای حساس را نیز بسوزاند.

تاثیربرروی دستگاه عصبی:

اثر دیگر عبور جریان الکتریکی از بدن که از نظر مهلک بودن میتوان آن را پر اهمیت ترین اثر جریان الکتریکی بر روی بدن دانست, اثار آن بر روی سیستم عصبی است. منظور از سیستم عصبی,همان نیرونهاست, که وظیفه آنها تنظیم جریانات است که در اعضای بدن انجام میپذیرد. از جمله بخشهای مهم سیستم عصبی میتوان از دماغ, نخاع و نیرون های حسی بدن را نام برد.

ارتباط بین نیرون های عصبی به وسیله جریان الکتریکی انجام می شود. این حجرات  برای برقراری ارتباط از سیگنالهای الکتریکی با جریان و ولتاژ بسیار پایین استفاده میکنند. به وسیله این سیگنالها دستورات از سیستم عصبی به قسمتهای مختلف بدن مانند عضلات یا غدوات داخلی  میرسد. حال اگر جریان برق در بدن یک موجود زنده به اندازه کافی زیاد باشد, سیگنالهای الکتریکی فرستاده شده به وسیله مغز را خنثی خواهد کرد, بنابراین از ایجاد عکس العمل در بدن مصدوم جلوگیری خواهد کرد. همچنین عبور جریان الکتریکی از رشته های عصبی موجب به وجود آمدن حرکات غیر ارادی در بدن مصدوم خواهد شد به طوری که مصدوم نمیتواند هیچ اقدامی در مدت برق گرفتگی انجام دهد. این حالت زمانی که مصدوم، هادی برق دار را به وسیله دست خود گرفته, میتواند، خیلی خطرناک تر باشد چراکه عضلات  قرار گرفته بر روی ساعد که مسئول خم کردن انگشتان هستند از عضلات که مسئول بسط کردن انگشتها هستند قویترند. هنگام برق گرفتگی هر دونوع عضله تلاش میکنند تا منقبض شوند اما در این حالت به علت قوی تر بودن عضلات قبض کننده پیروزی با آنهاست. اتفاقی که در این لحظه رخ میدهد این است که دست با تمام قوا مشت میشود, اگر زمانی این اتفاق رخ میدهد هادی حامل جریان کف دست مصدوم باشد, با مشت شدن دست هادی به دست چسبیده و هدایت الکتریکی بهتر برقرار خواهد شد. این میتواند موقعیت مصدوم را بیش از پیش خطر ناک کند.

افرادی که تجربه برق گرفتگی دارند احتمالاً با تشنجهای به وجود آمده در این حالت آشنا هستند. این تشنجها تنها در حالتی از بین خواهند رفت که عبور جریان از بدن متوقف شود. البته حتی پس از قطع برق نیز تا مدتی کنترول بعضی عضلات برای مصدوم غیر ممکن است و همچنین عملکرد انتقال دهندههای عصبی تا مدتی مختل خواهد شد. از این قابلیت برای ساخت سلاحهای بی حرکت کننده استفاده میشود.اثرات عبور جریان الکتریکی در بدن تنها به عضلات حرکی بدن محدود نمیشود. قلب و ششها دارای دیافراگمها یا دساماتی هستند که عملکرد آنها را کنترول میکند. با عبور جریان از بدن سیگنالهای الکتریکی مغز برای این عضلات خنثی خواهد شد و بدین ترتیب این عضلات دچار عارضه “fibrillation ” یا انقباض بی نظم عضلی خواهد شد .در این حالت قلب با سرعت بیشتر و با فشار کمتری میتپد به طوری که نمیتواند عمل رساندن خون به قسمتهای حساس بدن را انجام دهد. در هر حال نتیجه یک برق گرفتگی با شدت بالا, چه سکته  قلبی باشد و چه خفگی مرگبار خواهد بود.

علایم:

علایم عمومي بروز برق گرفتگي عبارتند از :

1)   تنفس سريع و كوتاه

2)   سوختگي جلد

3)   گيجي و رفتار آشفته

4)    ضیاع شعور به صورت گذرا

 

کمک های اولیه :

برق گرفتگی وقتی اتفاق می افتد که برق مسیر رفت و برگشت داشته باشد. در این مواقع فرد باید یا روی یک پا بایستد یا دو پا را کاملاً به هم چسپانده تا در صورت ورود برق راهی برای خروج دوباره برق نباشد و خطر به حداقل رسد.

خطرناک ترین حالت برق گرفتگی زمانی است که جریان برق از یک دست وارد و از دست دیگر خارج شود. در این هنگام جریان برق از قلب و ریه گذشته و می تواند باعث از کار افتادن اعضا و در نهایت منجر به مرگ شود.

چه باید کرد؟

۱ ـ مصدوم را از جریان برق جدا کنید.

۲ ـ تعداد تنفس و نبض مصدوم را شمارکنید و اگر نفس نداشت به او تنفس مصنوعی دهید .

۳ ـ امکان دارد مصدوم با علائمی چون رنگ پریدگی، سرگیجی، سستی، کاهش تعداد تنفس و ضربان قلب، دچار شوک شود. بنابراین فوری او را به پشت بخوابانید و پاهای او را ۲۰ سانتی متر بالاتر از سطح بدنش قرار دهید و او را با یک پتو یا کمپل  بپوشانید تا اتلاف گرمای بدن به حداقل رسد.

۴ ـ گاهی برق گرفتگی با سوختگی همراه است. اگر سوختگی سطحی بود، ناحیه را با آب سرد شست و شو داده و پانسمان کنید، اما اگر سوختگی عمیق بود، مصدوم را بلافاصله به مراکز صحی برسانید.

قابل ذکر است که خطر برق گرفتگی در بدن مرطوب یک میلیون بار بیشتر از بدن خشک است. اگر با برق سرو کار دارید، سر پایی یا کفش هایی با عایق خشک بپوشید و سعی کنید هیچ قسمتی از بدن تان به طور مستقیم با زمین در تماس نباشد. با دست مرطوب و تر به سویچ، ساکت و وسایل برقی دست نزنید و هنگام نظافت مراقب باشید تا آب به تجهیزات برقــی پاشیــده نشود.

تداوی:

 مریضان برق گرفتگی مانند قربانیان تروما ارزیابی و تداوی می گردند. تداوی در شفاخانه در برگیرندۀ ارزیابی و مراقبت طرق تنفسی ،تنفس ودوران توأم با پروتوکول مریضان تروما،اعاده مایعات الی تأمین کافی دهنه ادرارمی باشد .

ارزیابی ابتدایی شامل مونیتورینگ قلبی واخذ گراف برقی قلب ، معاینۀ روتین خون،الکترولیت ها،تست های وظیفوی کلیه وکبد،کریاتین کینازسیروم، انزایم های قلبی، معاینۀ ادرارمی باشد.همچنان این مریضان ازنظرصدمات  مخفی(چشم،گوش،عضلی،سندروم کمپارتمنت) ،صدمات ارگانیک(میوکارد،کبد،کلیه،پانقراص)وتروما کور،دیهایدریشن،سوختگی جلدی؛ فرط فشا ر خون،  PTSD،تشوشات اسیدوبیزوصدمات عصبی تحت ارزیابی قرارمی گیرند.

Debridement مقدم انساج نکروتیک و وقایه Tetanus ممکن ریسک انتان را کاهش دهد. در صورتیکه مریضان pregnant معروض به صدمات برقی گردند ممکن نزد شان سبب تأخر نمو، زجرت و حتی مرگ جنین گردد، از اینرو این مریضان تحت مونیتورینگ جدی قرار میگیرند.

تسکین درد قبل، در جریان و بعد از تداوی ابتدائی و احیای مجدد مهم میباشد که بدین منظور از Acetaminophen ، NSAID  و Opioids استفاده میشود. همچنان heat therapy ، cognitive – behavior therapy نیز جزء تداوی این مریضان میباشد.

نتیجه گیری:

از مفاهیم که جسته و گریخته گفته شد بر میاید که قرار گرفتن دو نقطه از بدن در مسير جريان برق ، موجب عبور جريان از بدن می شود و با توجه به شدت و مدت عبور جريان ، برق گرفتگی بوجود مي آيد و ممكن است عواقب مختلفی نظير مرگ و آسیب های دیگری مانند توقف قلبی ،سوختگی های داخلی و خارجی ،شکستی گی استخوانها و غیره را به میان آورد.

برق گرفتگی که هر طیف از جامعه را اعم از کودکان ،جوانان و بزرگسان را د رمعرض خطر می اندازد،به ویژه کسانی را که شغل های کارگری دارند و با لوزام برقی و برق سروکار دارند.

ازآنجایی که برق گرفتگی و خطرات ناشی از آن موجب از دست دادن جان انسان ها و حیوانات می گرددو افزون برآن با اتصال کوتاهی هایی که در مسیر جریان برق رخ می دهد،باعث قطع شدن شبکه و سوختن وسایل الکترونیکی شده و درنتیجه منجر به آتش سوزی ها توام با خسارات و خطرات زیادی می شود.پس برماست تا درحصۀ سیستم کیبل شی و لین دوانی منازل ،مارکیت های بزرگ ،شفاخانه ها ...توجه داشته و با تبدیلی لین های فرسوده و سایر مسایل محافظتی از برق گرفتگی و خطرات ناشی از آن تا اندازۀ جلوگیری نموده باشیم .

هکذا در صورت برق گرفتگی باید به نکاتی چون: مصدوم را از جریان برق جدا نمودن،شمارش تعداد تنفس و نبض مصدوم ،در صورت سوختگی قسمت مورد نظر را با آب سرد شستن و آنرا به پشت خوابیدن توجه نماییم.

بخاطر باید داشت که برق گرفتگی دربدن مرطوب یک میلیون بار بیشتر از بدن خشک است،پس اگربا برق سروکارداریم باید پاپوش های خشک بپوشیم و توجه داشته باشیم به طور مستقیم  به زمین تماس نداشته باشیم تا باشد از خطرات احتمالی  برق گرفتگی جلوگیری نموده باشیم.

ماخذ/ منابع:

  1. Current medical diagnosis & Treatment- 2017

  2. Jams SH, Nerdby JJ. Forensic science. 1st edition CRC press;2003

  3. Rao Na. Forensic medicine and toxicology. 1st edition. Jaypee; 2000

  4. Dimaio VJ, Domeni CK. Forensic pathology. 2nd edition. CRC press; 2001

  5. Medscape app

  6. ویکی پیدیا – دانشنامه ،سایت انترنتی